DENOMİNASİYA; MÜXTƏLİF ÖLKƏ TƏCRÜBƏLƏRİ VƏ AZƏRBAYCAN

Dr. Osman Nuri ARAS
Nəsimi Kamalaov

Qafqaz University

 
Giriş


Yüksək inflyasiyanın mövcud olduğu bir çox ölkə ya əvvəlcədən qiymətlərin artma sürətini sərt pul siyasətləri ilə azaldaraq inflyasiyaya qarşı müvəffəqiyyət qazandıqdan sonra, ya da anti-inflyasiya siyasətləri ilə birlikdə pul vahidlərini yeniləmiş və milli valyutalarından sıfırları atmışlar.
Dünyada öz milli valyutasından fərqli sayıda sıfır atan 50 ölkə içərsində ən böyük rekord 12 sıfır ilə Almaniyaya aitdir. Pulundan ən çox sıfır atan ölkələr arasında ikinci yerdə isə əvvəlcə 9 sıfır və bir il sonra da 6 sıfır atmış Yugaslaviya gəlməkdədir. Pulundan 6 sıfır atan digər ölkələr isə Angola, Bolivya, Demokratik Kongo, Gürcüstan, Peru və Türkiyə olmuşdur.
Bu məqalədə əvvəlcə bəzi ölkələrdəki denominasiya proseslərinə toxunulacaq, ardından onların hamısı üçün xarakterik olan müəyyən ümumi nəticələr çıxarılmağa çalışılacaqdır. Sonrakı mərhələdə isə, fərqli ölkələrdə həyata keçirilən denominasiyalardan çıxarılan ortaq nəticələr ilə Azərbaycanda aparılması planlaşdırılan denominasiya islahatı üzərində durulacaqdır.

Nəticə və Təkliflər


Azərbaycanda son 10 ildə həyata keçirilən islahatlar və tətbiq edilən doğru iqtisadi saiyasətlər nəticəsində əldə edilən makro-iqtisadi sabitlik, yüksək iqtisadi inkişaf səviyyəsi, aşağı səviyyədə seyr edcək şəkildə nəzarət altına alınan inflyasiya, Manatın valyuta məzənnəsində təmin edilən sabitlik və xalqın həyat standartında yaxşılaşmalar reallaşmışdır. Ancaq 1990-lı illərin birinci yarısında ölkədə yaşanan hiper-inflyasiya və devalvasiya ilə ölkədaxili və ölkəxarici dəyərini və etibarını itirən bir milli pul vahidi tədavüldədir.
İqtisadiyyatda əldə edilən məhsuldarlıq və 2006-cı ildən etibarən neft ixracında gözlənilən əhəmiyyətli artım ilə iqtisadiyyatın inkişaf prosesində əhəmiyyətli bir təcil qazanacağı diqqətə alınaraq, pul islahatının həyata keçirilməsi arzu edilməkdədir.
Pul mübadilə funksiyası bəsit bir əməliyyat kimi görünməklə birlikdə, xüsusilə muhasibat, ödəmə sistemləri və informasiya proqramları baxımından hər tərəfli və təfərrüatlı araşdırmaların aparılması zəruridir.
Bu cür bir tətbiqat stabillik proqramının bir parçası olaraq düşünülməməkdədir. Pul islahatı, həyata keçirilən digər islahatlar və iqtisadi siyasətlər ilə ölkədə təmin edilən makro-iqtisadi sabitlik şəraitində reallaşdırılan stabillik və inkişaf proqramlarını dəsdəkləyici xüsusiyyətdədir.
Yeni Manatın beynəlxalq bazarlarda stabil və dəyərli bir pul vahidi olmasının təməl şərti ölkə iqtisadiyyatının güclü və istiqrarlı bir struktura sahip olmasıdır. Ölkədə var olan iqtisadi sabitliyin davam etdirilməsi, valyuta məzənnələrində spekülyativ valyuta tələbinə bağlı olaraq ortaya çıxa biləcək dalğalanmaları önləyəcək və pul vahidinin yığım vasitəsi olma funksiyasını gücləndirərək, yerli pula olan tələbi artıran bir ünsür olacaqdır.
Yeni Manata keçid mərhələsində, pərakəndəçilərin ehtimal edilən məsrəfləri istehlakçılara yükləməsi və Qəpiklə əlaqədar yanımalardan yararlanmaq məqsədi ilə qiymət yuvarlaqlaşdırmalarına gedilməsinə bağlı olaraq inflyasiya üzərində ortaya çıxacaq təsirin məhdud nisbətdə qalması üçün qanuni tədbirlərin zamanında alınması lazımdır.
Keçid dövründə ortaya çıxa biləcək problemlərin ən aza endirilməsi üçün gərəkli texniki hazırlıqların tamamlanması böyük əhəmiyyət qaşımaqdadır. Pul vahidi dəyişikliyi ilə əlaqədar araşdırmalar ətraflı və planlı bir şəkildə dövlət qurumları arasında əməkdaşlıq içərisində aparılmalıdır. Hazırlıq mərhələsində hər qurum öz sahəsinə aid mövzularda texniki hazırlıqları davam etdirməli, ehtiyac duyulan təşkilati və hüquqi tənzimləmələri aparmalıdır.
İctimaiyyəti yeni Manata keçid mövzusunda məlumatlandırmaq və keçid mərhələsində ortaya çıxa biləcək yanılmaların önünə keçə bilmək məqsədi ilə cəmiyyətin bütün təbəqələrini əhatə edən, məlumatlandırma kompanyası başlanılmalıdır. Yeni Manata hazırlıq və məlumatlandırma fəaliyyətləri, yeni banknot və metal pulların fiziki görünüşlərinin və etibarlılık xüsusiyyətlərinin tanıdılması, etiketlərdə ikili qiymət tətbiqatı istiqamətində məlumatlandırma fəaliyyətləri, günlük istifadəyə yönəlik praktiki məlumatların verilməsi kimi yeni Manatın istifadə vərdişlərinin qazanılması istiqamətində fəaliyyətlər aparılmalıdır.
Yeni Manat cinsindən aparılan əməliyyatların nəticələrində və ödəmə mərhələlərində bir Qəpikdən aşağı məbləğləri ödəməyə imkan verəcək metal pulun olmaması səbəbiylə, yarım yeni Qəpik və ondan yuxarı dəyərlərin bir Qəpiyə tamamlanması, yarım Qəpikdən aşağı məbləğlərdəki dəyərlərin diqqətə alınmaması istiqamətində tənzimləməyə də ehtiyac duyulmaqdadır.
Səbəb ola biləcəyi problemlər və yol aça biləcəyi məsrəflər ilə gətirəcəyi müsbət dəyişikliklər qarşılaşdırıldığında, hər nə qədər pul islahatının Azərbaycan üçün Türkiyədəki qədər texniki məcburiyyət halı aldığı söylənməsə də, pul islahatının faydaları üstünlük təşkil etməkdədir. Yenə də lazımi bir şəkildə tətbiq olunmadığı təqdirdə ortaya çıxacaq məsrəflər diqqətə alınmalıdır. Bu səbəblə digər ölkə təcrübələrinin də bir daha diqqətlə analizinə ehtiyac vardır.

Ədəbiyyat

A. Əhmədova, “Denominasiyadan Qazanmaq İstəyənlər Cəzalandırılacaq”, http://www.ayna.az/new/ayna/arcview.php?dayar=16&month=2&year=2005&category=3, (22.03.2005)


Ayhan Karaca, “Azərbaycan’da Ekonomik Dönüşüm Süreci ve Reformların 10 Yılı”, http://www.foreigntrade.gov.tr/ead/DTDERGI/ocakozel2002/ayhan.htm. (13.03.2003)

Azər Mehdiyev, “Milli Valyuta Siyasi Spekulyasiya Vasitəsi Olmamalıdır”, http://www.mediaforum.az/articles.php?article_id=20050223044059225&page=07&lang=az, (22.03.2005)

Birol Erkan, “Türkiye’de Paradan Sıfır Atılması ve Yeni Türk Lirasına Geçiş Çalışmaları”, http://www.ceterisparibus.net/turkiye/guncel.htm (15.03.2005)

C. Şərifov, “Azərbaycanda Valyuta Bazarının Müasir Vəziyyəti və Onun İnkişaf Prespektivləri”, Azərbaycan 21. Əsrin Astanasında, Azərbaycan Elmlər Akademiyası Nəşriyyatı, Bakı, 1998, ss.551-552.

Emin Hüseynzadə, “Azərbaycan Bankları Gələcək Denominasiya Zamanı Problemlər Yarana Biləcək Texniki Problemlərin Həlli Üçün İşçi Qrup Yaradıblar”, http://www.azadses.org/programs/iqtisadiyyat/az/2005/03/FB1AE83C-35B2-404A-8C74-23BA4DB3CC88.asp (22.03.2005).

İ. Abbasov, “Yanvarın 1-dən Manat Denominasiya Ediləcək”, http://www.ayna.az/new/ayna/arcview.php?dayar=8&month=2&year=2005&category=8; http://www.xeber.net/view.php?d=44983 (22.03.2005).

İnqilab Əhmədov, “İqtisadi İslahatlarda Pul-Kredit Siyasətinin Rolu”, Məşvəerət Bülleteni, No:7(43), Oktyabr-2001, ss.43-44.

İrfan Kalaycı, “TL’den Sıfır Atma Operasyonu”, Banka ve Ekonomik Yorumlar, Y:37, S:7, İyul 2000, ss.4-11.

Mehmet Günal, “Türk Lirası’ndan Sıfır Atılması ve Yeni Lira Uygulaması”, İktisat İşletme Finans, Mali ve Ekonomik Sorunlara Yönelik Aylık Yayın, Y:15, No:171, İyun-2000, ss.86-89.

M. İlker Parasız, Kriz Ekonomisi, Ezgi Kitabevi Yayınları, Bursa, 1996.

Nəsimi Kamalov, “1990-2000 Yılları Arasında Azərbaycan’da Enflasyon”, Journal of Qafqaz University, Number 6, Baku, Fall-2000, ss.67-72.

Osman Nuri Aras , “Azərbaycan İqtisadıyyatında Ehtimal Olunan Problem: Pul Əvəzi”, Azərbaycan İqtisadiyyatında Strateji Problemleri adlı Konfrans Materialları, Bakı, 14-15 Mart 2002, ss.315-318.

Osman Nuri Aras , Azerbaycan Ekonomisi Makroekonomik ve Sektörel Analiz, Kafkasya Araştırmalar Merkezi Yayınları, Bakü, 2003.

Osman Nuri Aras , Para Talebi Para İkamesi ve Finansal Gelişme, Qafqaz Üniversitesi Yayınları, Bakü, 2000.

Qubad İbadoğlu, “Denominasiya İnflyasiyaya Gətirib Çıxarmaya Bilər”, 525.nci Qəzet, 15.02.2005.

Rəşadət Axundov, “Manatın Denominasiyası Necə Nəticələnə Bilər?”, http://www.iqtisad.net/qonaqyazar/ra001.htm;http://www.kitab.az/cgi-bin/catlib2/item.cgi?lang=az&item=20050228121518543#top. (22.03.2005)

Salih Barışık, “Türkiye’de Yeni Türk Lirasına Geçiş Çalışmaları”, İşveren, C:42, S:3, Aralık-2003, s. 31.

Ülviyyə Əsədzadə, “Azərbaycan Manatı Bugün Daha Çox Xırda Ticarətdə İstifadə Olunur”, 525.nci Qəzet, 19.02.2005.

Ülviyyə Əsədzadə, “Yeni Manatın Dizaynını Avronu Hazırlayan Mütəxəssis Verib”, 525.nci Qəzet, No:26 (1883), 10. 02.2005.

Ülviyyə Əsədzadə, “Denominasiya Azərbaycan Üçün Tez İdi?”, 525.nci Qəzet, 09.02.2005. http://www.525ci.com/2005/02/09/anons.php?m=4, (22.03.2005)

Zafer Çağlayan, “Düşen Enflasyon Ortamında Yaşamak”, Asomedya, Fevral-2004.

Zeliha Aslan, “TL’yi Sıfırlardan Kurtarma Zamanı”, İtovizyon, Y:1, S:10, Noyabr 2003, ss.24-27.

Zuhal Kızılot, “Yeni Türk Lirası Operasyonu”, Hürses, 13 Oktyabr 2004, s.5.

Azərbaycan Milli Bank Nəşriyyatı.

Azərbaycan Dövlət StatistikA KomitƏsi (ARDSK) Nəşriyyatı.

‘Azərbaycan Respublikasında Pul Nişanlarının Nominal Dəyərinin və Qiymətlər Miqyasının Dəyişdirilməsi (Denominasiyası) Haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı’, 7 Fevral 2005. Bax: http://www.nba.az/az/denom/president.shtml. (23.03.2005)

“Denominasiya İlə Bağlı İşçi Qrupu Yaradılır”, http://www.ucnoqta.com/2005/03/08/anons.php?m=11, (22.03.2005).

“Denominasiya İnflasiya İlə Nəticələnməyəcək”, http://www.bankstandard.com/archive.php?language=2&cat=5, (22.03.2005)

“Denominasiya Zərurətdən Doğub, Yaxud İslahat Naminə İslahat?”, http://www.baku-xeber.com/analiz.htm; http://club.vstre4a.de/viewtopic1700_200.html(22.03.2005).

“Dövriyyəyə Yeni Əskinaslar Buraxılacaq”, http://bizimasr.media-az.com/arxiv_2002/sentyabr/212/xeber.html, (22.03.2005)

“Ekspertin Fikrincə, Denominasiyada Əsas Məqsəd Dövrəyyəyə Heydər Əliyevin Şəkli Olan Pulları Buraxmaqdır”, http://www.mediaforum.az/articles.php?article_id=20050208054236012&page=07&lang=az(22.03.2005).

“Sıfırları Silmək Qorxusu”, http://www.express.com.az/second.asp?id=18087(22.03.2005).

“Yeni Denominasiya Edilmiş Azərbaycan Manatının Hazırlanması Üzrə Sifariş Aprelin Birinci Yarısında Veriləcək”, http://www.azerigazbank.com/azr/archive.php?nt=2&id=2155, (22.03.2005).